Chuyên gia Grant Thornton Việt Nam: Thông tư 99 gây “cú sốc” kế toán ban đầu, nhưng là bước chuyển cần thiết
Từ đầu năm 2026, việc áp dụng Thông tư 99/2025/TT-BTC đang buộc các doanh nghiệp thay đổi cách hạch toán doanh thu theo bản chất giao dịch thay vì dòng tiền, kéo theo những biến động mạnh về lợi nhuận kế toán, đặc biệt trong các ngành khu công nghiệp, bất động sản và hạ tầng - nơi các mô hình thu tiền trước và hợp đồng dài hạn vốn phổ biến.
Việc Thông tư 99/2025/TT-BTC của Bộ Tài chính hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp, chính thức có hiệu lực từ đầu năm 2026 đang tạo ra những thay đổi sâu rộng trong cách doanh nghiệp ghi nhận doanh thu và lợi nhuận. Đặc biệt là công ty trong lĩnh vực khu công nghiệp, bất động sản và hạ tầng.
Trường hợp của Sonadezi Châu Đức (HOSE: SZC) là ví dụ điển hình. Sau năm lãi kỷ lục, SZC bất ngờ đặt kế hoạch lợi nhuận năm 2026 chỉ hơn 56 tỷ đồng, giảm tới 84% và xuống mức thấp nhất trong 9 năm. Nguyên nhân không vì sự suy giảm hoạt động kinh doanh mà chủ yếu xuất phát từ việc thay đổi phương pháp ghi nhận doanh thu theo quy định mới.
“Cú sốc” kế toán
Chia sẻ với người viết, ông Nguyễn Công Vinh - Giám đốc Dịch vụ giải pháp doanh nghiệp, Công ty Kiểm toán và Tư vấn Grant Thornton (Việt Nam) cho biết, Thông tư 99/2025/TT-BTC yêu cầu doanh thu phải được ghi nhận theo thời điểm thực hiện nghĩa vụ cung cấp hàng hóa, dịch vụ, thay vì căn cứ vào dòng tiền thực thu hay thời điểm nhận tiền như cách tiếp cận quen thuộc trước đây.
Sự thay đổi này sẽ tạo ra độ lệch tạm thời giữa lợi nhuận kế toán và dòng tiền thực tế, đặc biệt đối với các doanh nghiệp có mô hình thu tiền trước cho nhiều kỳ như doanh nghiệp cho thuê đất khu công nghiệp, bất động sản hạ tầng hoặc các mô hình hợp đồng dài hạn.
“Khi dòng tiền được thu trước nhưng nghĩa vụ cung cấp dịch vụ chưa hoàn thành tương ứng, doanh thu kế toán phải được phân bổ dần theo từng kỳ, thay vì ghi nhận ngay toàn bộ như trước đây”, ông Vinh cho hay.
Điều này khiến lợi nhuận kế toán giai đoạn đầu áp dụng có thể giảm đáng kể so với trước, dù dòng tiền thực tế không thay đổi. Theo ông Vinh, đây là một “cú sốc” kế toán mang tính kỹ thuật, không phản ánh sự suy giảm về hiệu quả kinh doanh hay khả năng tạo tiền của doanh nghiệp.
Về bản chất, việc phân bổ doanh thu theo thời gian thực hiện nghĩa vụ giúp báo cáo tài chính phản ánh đúng và đủ hơn thực chất hoạt động kinh doanh, tiến gần hơn đến thông lệ kế toán quốc tế.
Bên cạnh tác động về mặt số liệu, một thách thức không nhỏ nằm ở thời gian ban hành và triển khai Thông tư 99 tương đối gấp. Điều này đòi hỏi đội ngũ kế toán viên, đặc biệt trong các doanh nghiệp khu công nghiệp và bất động sản hạ tầng, phải nhanh chóng cập nhật, hiểu đúng và áp dụng các nguyên tắc mới và phải rũ bỏ những thói quen kế toán đã được hình thành và vận dụng suốt hơn 1 thập niên.
Khi doanh thu phải “tách lớp” theo nghĩa vụ
Một trong những thay đổi cốt lõi của Thông tư 99 là yêu cầu tách các hợp đồng có nhiều cấu phần thành từng nghĩa vụ thực hiện riêng biệt. Với các doanh nghiệp khu công nghiệp và bất động sản hạ tầng, điều này đặc biệt phổ biến khi hợp đồng thường bao gồm tiền thuê đất dài hạn, phí hạ tầng và các dịch vụ vận hành đi kèm.
Theo chuyên gia, việc tách nghĩa vụ giúp báo cáo tài chính phản ánh rõ hơn bản chất giao dịch, cho phép người đọc phân biệt giữa việc chuyển giao quyền sử dụng tài sản và cung cấp dịch vụ theo thời gian. Tuy nhiên, đi kèm với đó là bài toán phức tạp về việc phân bổ giá trị hợp đồng cho từng nghĩa vụ.
Trên thực tế, không phải cấu phần nào cũng có giá bán độc lập rõ ràng. Khi đó, Doanh nghiệp buộc phải sử dụng các ước tính kế toán dựa trên giả định về giá trị hợp lý hoặc mức độ đóng góp kinh tế. Sự khác biệt trong các giả định này có thể dẫn đến kết quả phân bổ không đồng nhất giữa các doanh nghiệp, làm giảm khả năng so sánh của báo cáo tài chính trong cùng ngành. Điều này gây khó khăn cho nhà đầu tư, ngân hàng và các bên liên quan khi đánh giá hiệu quả hoạt động giữa các doanh nghiệp cùng ngành.
Do đó, thách thức không nằm ở quy định mà ở năng lực xét đoán và chất lượng thực thi. Doanh nghiệp cần xây dựng chính sách kế toán rõ ràng, có cơ sở kinh tế hợp lý, được áp dụng nhất quán và minh bạch trong thuyết minh để đảm bảo tính tin cậy của số liệu.
“Kế toán không thể tách rời khỏi truyền thông tài chính”
Trước những thay đổi trên, ông Vinh cho rằng, việc một số doanh nghiệp chủ động xây dựng kế hoạch lợi nhuận thấp hơn có thể được xem là cách tiếp cận thận trọng nhằm quản trị kỳ vọng thị trường. Tuy nhiên, nếu thiếu giải trình đầy đủ, sự điều chỉnh này dễ bị hiểu sai là dấu hiệu suy yếu trong hoạt động kinh doanh.
Vì vậy, vấn đề không nằm ở con số lợi nhuận giảm mà ở cách doanh nghiệp giải thích, dẫn dắt câu chuyện đằng sau sự thay đổi đó. Nếu không làm rõ đây là tác động kỹ thuật từ chuẩn mực kế toán, thị trường có thể đánh đồng với sự suy giảm năng lực tạo giá trị.
“Trong bối cảnh chuẩn mực ngày càng dựa trên nguyên tắc và xét đoán nghề nghiệp, kế toán không thể tách rời khỏi truyền thông tài chính. Một sự thay đổi lớn về phương pháp ghi nhận cần được đặt trong một “câu chuyện giải trình” nhất quán, có số liệu minh họa rõ ràng, giải thích được nguyên nhân, phạm vi ảnh hưởng và tính chất tạm thời hay dài hạn của tác động. Khi doanh nghiệp làm chủ được câu chuyện đó, thị trường sẽ có điều kiện đánh giá đúng bản chất thay đổi, thay vì chỉ phản ứng với một con số lợi nhuận đơn lẻ trên báo cáo tài chính”, ông Vinh chia sẻ.
Liệu có ảnh hưởng đến việc doanh nghiệp tiếp cận vốn?
Ông Vinh cũng cho biết, việc lợi nhuận kế toán biến động theo hướng giảm trong khi dòng tiền không thay đổi có thể tác động tiêu cực đến một số chỉ tiêu tài chính ngắn hạn như ROE, biên lợi nhuận gộp, hoặc khả năng đáp ứng các điều kiện ràng buộc tài chính trong hợp đồng vay. Những chỉ số này thường được tính dựa trên lợi nhuận kế toán, do đó nhạy cảm với sự thay đổi theo chuẩn mực mới.
Tuy nhiên, các tổ chức tín dụng và nhà đầu tư chuyên nghiệp vẫn ưu tiên đánh giá dòng tiền và khả năng tạo tiền dài hạn. Lợi nhuận giảm do thay đổi phương pháp ghi nhận, nếu không ảnh hưởng đến dòng tiền, không đồng nghĩa với việc rủi ro tín dụng hay chất lượng kinh doanh của doanh nghiệp suy giảm.
Dù vậy, rủi ro hiểu sai vẫn tồn tại nếu doanh nghiệp không giải trình rõ ràng, có thể khiến các bên cho vay hoặc nhà đầu tư đánh giá sai mức độ rủi ro, dẫn đến ảnh hưởng không cần thiết đến xếp hạng tín nhiệm, điều kiện vay hoặc chi phí vốn.
Trong trường hợp này, một hướng đi thực tiễn là chủ động làm việc với ngân hàng để điều chỉnh các điều khoản covenant, chuyển trọng tâm từ chỉ tiêu dựa trên lợi nhuận sang các chỉ tiêu dựa trên dòng tiền và khả năng thanh toán.
Cách tiếp cận này giúp phản ánh sát hơn sức khỏe tài chính thực tế và hạn chế rủi ro vi phạm mang tính hình thức.
Rủi ro kiểm toán tăng cao trong vài năm đầu
Dưới góc độ kiểm toán, ông Vinh đánh giá việc chuyển đổi sang phương pháp ghi nhận doanh thu theo nghĩa vụ thực hiện sẽ làm tăng rủi ro sai sót trọng yếu trong giai đoạn đầu. Các rủi ro chủ yếu nằm ở việc xác định đúng nghĩa vụ, đánh giá thời điểm hoàn thành và phân bổ giá trị hợp đồng đối với các dự án dài hạn hoặc có cấu trúc phức tạp.
Đặc biệt, những lĩnh vực có nhiều xét đoán kế toán như khu công nghiệp, bất động sản hạ tầng hoặc các hợp đồng dịch vụ dài hạn thường đối mặt với rủi ro cao hơn, do phải sử dụng ước tính kế toán và giả định quản lý trong bối cảnh chưa có tiền lệ thực tế đủ dài để đối chiếu. Tuy nhiên, phần lớn rủi ro này mang tính chuyển đổi, không phải rủi ro hệ thống.
Trên thực tế, mức độ rủi ro thường tập trung ở 1-3 năm đầu áp dụng - khi doanh nghiệp vừa thiết lập chính sách vừa điều chỉnh quy trình và hoàn thiện dữ liệu. Sau giai đoạn này, phương pháp áp dụng ổn định và có dữ liệu lịch sử đủ dài, rủi ro sẽ giảm dần. Đồng thời, chất lượng xét đoán kế toán cũng trở nên ổn định hơn.
Về mặt quản trị, việc chủ động xây dựng chính sách kế toán, hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ và chuẩn bị hồ sơ giải trình ngay từ đầu sẽ giúp doanh nghiệp hạn chế các điều chỉnh bất ngờ trong các năm đầu áp dụng chuẩn mực mới.
Bước chuyển cần thiết
Trong dài hạn, ông Vinh nhận định, Thông tư 99 là bước đi cần thiết và mang tính nền tảng để nâng cao chất lượng thông tin tài chính, hỗ trợ việc ra quyết định của nhà đầu tư, tổ chức tín dụng và các bên liên quan dựa trên thực chất hoạt động kinh doanh và khả năng tạo giá trị dài hạn, thay vì các chỉ tiêu mang tính thời điểm.
Đồng thời, đây là bước tiến quan trọng để nâng cao chất lượng báo cáo tài chính, khi yêu cầu ghi nhận doanh thu bám sát bản chất kinh tế thay vì hình thức pháp lý. Qua đó giúp tăng tính minh bạch, cải thiện khả năng so sánh và đưa Việt Nam tiến gần hơn đến chuẩn mực quốc tế.
Theo ông Nguyễn Công Vinh, thách thức lớn nhất không nằm ở con số lợi nhuận mà ở khả năng thích ứng của hệ thống kế toán và năng lực giải thích của doanh nghiệp. Việc chuyển đổi cần được tiếp cận theo hướng chủ động, mang tính chiến lược thay vì chỉ xem là một yêu cầu tuân thủ thuần túy, bao gồm rà soát cấu trúc hợp đồng, chuẩn hóa chính sách kế toán, nâng cấp hệ thống theo dõi nghĩa vụ và tăng cường truyền thông với các bên liên quan.
“Trong một môi trường kế toán ngày càng dựa trên nguyên tắc và xét đoán, năng lực tổ chức và kỷ luật trong áp dụng chính sách sẽ quyết định chất lượng báo cáo tài chính. Khi doanh nghiệp làm chủ được quá trình chuyển đổi, “cú sốc” kế toán ban đầu sẽ dần nhường chỗ cho một nền tảng minh bạch và bền vững hơn trong dài hạn”, ông Vinh nhấn mạnh.
Nguồn: Vietstock
